Loftslagsbreytingar kalla á erfiðar ákvarðanir. Ýmsir rótgrónir neysluhættir og siðir þurfa að breytast og skipta þarf út heilu orkugjöfunum, sem skapað hafa samfélögum mikla velmegun, en því miður á kostnað náttúrunnar. Andrúmsloftið hlýnar með tilheyrandi áhrifum og auknum öfgum í veðurfari, og vísindasamfélagið er á einu máli um að umbreytingar samfélaganna í átt að vistvænni háttum, með samdrætti í losun þurfa að gerast mun hraðar, svo halda megi hlýnunni í skefjum. Sama gildir um aðlögun samfélaga að loftslagsbreytingum.
En ákvarðanataka innan þjóðfélaganna gerist ekki endilega hratt og of mikill hraði getur skapað mikla andstöðu. Þá verður bakslag á ferðalaginu í átt til vistvænni samfélaga. Ákvarðanir þarf að taka í sem mestri sátt og skilningur þjóðfélagshópa um vandann og samstaða um aðgerðir þarf að vera fyrir hendi.
Þetta er margslunginn veruleiki. Eitt af þeim verkefnum sem hlotið hefur styrk úr Horizon vísinda- og rannsóknaráætlun Evrópusambandsins miðar að því að greina hvernig hægt er að auka gæði ákvarðana í loftslagsmálum og á sama tíma nýta og efla lýðræðislega stjórnarhætti. Verkefnið ber heitið Retool, og er leitt af fræðimönnum við Háskólann í Dublin, en með þátttöku rannsakenda við háskóla í Belgíu, Austurríki, Finnlandi, Ítalíu, Grikklandi og Eistlandi. Verkefnið hófst í febrúar 2024, og því lýkur í febrúar 2027.
Viðfangsefnið felur í raun í sér tvöfalda áskorun, að bregðast við neyðarástandi í loftslagsmálum og á sama tíma styrkja lýðræðið. Rannsakendur hafa trú á því að þetta sé hægt, og jafnvel virki verkefnið í báðar áttir: Að ákvarðanir í loftslagsmálum geti styrkt lýðræðið, og að lýðræðið geti styrkt ákvarðanir í loftslagsmálum.
En þetta er auðvitað hægara sagt en gert. Í grein í EU Observer fara þrír af þátttakendum í rannsókninni yfir stöðuna eins og hún blasir við þeim. Evrópusambandið, eins og þeir benda á, hefur haft það á stefnuskránni á undanförnum árum að auka samráð um ákvarðanir í loftslagsmálum, með því að fá hagaðila að borðinu í markvissu samráði, eða svokölluðum strategic dialogues enda þátttaka almennings í ákvarðanatöku hluti af lýðræðislegu ferli.
Greinarhöfundar halda því fram að þetta hafi ekki tekist nægilega vel og að það megi læra ýmislegt af misbrestunum. Svona samtöl megi ekki vera einungis táknrænir atburðir, heldur verði samráð af þessu tagi að hafa raunverulega lýðræðislega þýðingu, og einkennast af gagnsæi, þar sem allir hagsmunir liggja uppi á borðum, og raunverulegum skoðanaskiptum um ólíkar leiðir og áherslur.
Frá 2023 hefur Evrópusambandið efnt til nokkurra slíkra samráða, m.a. um framtíð landbúnaðar, orkuskipti í iðnaði, vistvænni bílaiðnað og umbætur í málmiðnaði. Frekara samráð við aðra geira er í pípunum. Eins og greinarhöfundar benda á, liggur hér góð hugsun að baki. Rannsóknir hafa ítrekað sýnt að þátttaka almennings í ákvörðunum, sérstaklega ef efnt er til þess snemma í ferlinu, eykur mjög gæði í stefnumörkun og líkurnar á því að stefna verði að veruleika. Slík trú á mikilvægi samráðs liggur til grundvallar Árósarsáttmálanum frá 1998, sem meðal annars Ísland er aðili að, og fjallar um lýðræðislega aðkomu almennings í ákvörðunum sem varða umhverfið. Hið markvissa samráð ESB er þannig byggt á Árósarsáttmálanum.
En hvers vegna hefur þetta ekki tekist, að mati greinahöfunda? Jú, þeir benda á að til þess að samráð sé árangursríkt þurfi þrír þættir að vera til staðar: Fyrir það fyrsta þarf þátttaka í samráðinu að vera breið og jafnræði þarf að ríkja milli ólíkra hópa og hagsmuna. Í annan stað þarf að ríkja algjört gagnsæi um hvað er í húfi, hvaða hagsmunir liggi að baki, hverjar niðurstöðurnar eru, hvernig þær fengust, og hver ber ábyrgð á hverju. Í þriðja lagi þarf að gefa samræðunni góðan tíma og tryggja að rýmið til hennar sé aðlaðandi og uppbyggilegt.
Allt þetta hefur mistekist, segja greinarhöfundar. Þátttaka hefur ekki verið breið og hún hefur ekki verið í jafnvægi heldur. Raddir atvinnulífs og iðnaðar hafa ætíð fengið of mikið vægi á kostnað félagasamtaka almennings, eins og náttúruverndarsamtaka og sjálfstæðra sérfræðinga. Þannig hefur samráðið hvorki tekið nægilegt tillit til fræðilegra röksemda né hagsmuna almennings.
Í öðru lagi hefur mistekist að skapa gagnsæi og efla ábyrgð. Flest samráðs hafa farið fram bak við luktar dyr og án þess að upplýsingar liggi fyrir um þátttakendur, hvert sé stefnt og um það hvernig niðurstöður fengust, eða hverjar þær eru yfir höfuð. Af þessum sökum liggur til dæmis ekki fyrir hvernig ólíkir hagsmunahópar hafa haft áhrif á niðurstöður þess samráðs sem farið hefur fram. Þetta skapar tortryggni og minnkar líkur á því að stefnumörkun verði árangursrík.
Í þriðja lagi hefur raunverulegt samtal, eða rökræða, aldrei farið fram. Mörg þessi samráð hafa farið fram á einum viðburði og tími til samtals verið takmarkaður. Viðburðirnir hafa í raun verið meira eins og einhvers konar söfnun á ólíkum skoðunum, í stað þess að samræða milli skoðanahópa hafi farið fram. Þar með hefur sátt ekki skapast, því sátt, að mati höfunda, skapast aðeins með raunverulegu samtali og skoðanaskiptum.
Markmið Retool verkefnisins eru þannig margslungin og það er verðugt rannsóknarefni hvernig er hægt að efla samráð af þessu tagi, á lýðræðislegum forsendum, til þess að gera loftslagsákvarðanir líklegri til árangurs, og einnig hvernig nýta má loftslagsmálin, og þær erfiðu ákvarðanir sem þar þarf að taka, til þess að efla lýðræðislega ferla.
Aðstendur Retool hyggjast ná þessum markmiðum m.a. með því að greina tengslin á milli lýðræðislegra stjórnarhátta og loftslagsaðgerða, með skýrum greiningaramma og opnum gagnasöfnum. Þá munu þeir einnig kanna hvernig lýðræðislegar stofnanir í Evrópu bregðast við loftslagsáskorunum, og hvernig þær draga lærdóm af sögunni og hvort þær skoði jafnvel nýstárlegar aðferðir til þess að efla lýðræðislega ferla.
Um er því að ræða umfangsmikið verkefni sem hægt verður að draga margs konar lærdóm af. Tveir fulltrúar Loftslagsráðs sóttu í vinnustofu á vegum Reetool í ársbyrjun 2025 þar sem fóru fram hringborðsumræður um hlutverk sérfræðistofnana og sjálfstæðra sérfræðiráða á sviði loftslagsmála í viðbrögðum við loftslagsvá og lýðræðislegri stefnumótun. Einnig var rætt um samspil sérfræðistofnanna og dómstóla og rekstur mála fyrir dómstóðum.
Það er von rannsakenda og þeirra loftslagsráða sem tóku þátt í vinnustofunni að verkefnið muni leggja sitt að mörkum til að blása nýju lífi í lýðræðislega stjórnarhætti, bæði í þágu lýðræðisins og loftslagsins.