Fiskiskip
Staðreyndablað: 01.01
Losun GHL frá fiskiskipum er vegna bruna jarðefnaeldsneytis og notkunar kælimiðla, en fjallað er um losun vegna kælimiðla í öðru staðreyndablaði.
Söguleg losun
Losun GHL frá fiskiskipum nam 519 þús. tonnum CO2-íg. árið 2024 og var 11% af heildarlosun ársins (án losunar vegna landnotkunar) og 18% samfélagslosunar. Í heild hefur losun frá fiskiskipum dregist saman, bæði frá 1990 (31%) og 2005 (30%).
Skipta má breytingum í losun í tvö tímabil, 1990-1996 og 1997-2024. Losun frá fiskiskipum jókst milli 1990 og 1996 vegna veiða á fjarlægum fiskimiðum, en eftir 1996 fór losun ört minnkandi til 2017. Hægst hefur á samdrætti síðan þá og jókst losun um 7% milli 2023 og 2024. Losun per aflaeiningu hefur einnig dregist saman frá árinu 2010.
Hvað hefur haft áhrif á þróun losunar?
Stóru drifkraftarnir í breytingum á losun frá fiskiskipum hafa verið samþjöppun í sjávarútvegi vegna innleiðingar fiskveiðistjórnunarkerfisins, stærð kvóta, fjarlægð á fiskimið, styrkur helstu veiðistofna og veiðiaðferðir þar sem t.d. togveiðar eru orkufrekari en línuveiðar.12 Vinna þar drifkraftar stundum á móti hver öðrum. Til dæmis leiðir minni fiskistofn til aukningar í losun meðan samdráttur í heildarkvóta vegna minni fiskistofna dregur úr losun. Aukin skilvirkni vegna tæknibreytinga og olíuverð hafa einnig haft áhrif, en í mun minni mæli. Samkvæmt greiningu Det Norske Veritas (DNV) frá 2023 er flotinn þó langt kominn í að nýta sér mögulegar breytingar til að auka skilvirkni orkunotkunar og þar með samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. 3 Athygli vekur að skv. greiningum Matís hefur endurnýjun skipa ekki dregið úr eldsneytisnotkun.4 Orkuskipti hafa ekki hafist að neinu ráði í íslenskum sjávarútvegi. Undantekningar eru notkun landrafmagns með rafvæðingu hafna og rafvæðingu smábáta en hvort tveggja eru áhersluatriði í núgildandi aðgerðaáætlun Íslands.
Hvað er hægt að gera?
Hægt er að draga úr losun í sjávarútvegi með sex mismunandi en þó samtengdum aðgerðaflokkum:
1) að auka nýtni eldsneytisnotkunar með tækniþróun og nýrri skipum
2) orkuskiptum bæði á sjó og í höfn þar sem skipt er í lágkolefna orkugjafa
3) val á veiðiaðferðum þar sem meiri losun t.d. hlýst af notkun togveiðarfæra
4) val á fiskveiðistjórnunarkerfum, en það er vel þekkt að stjórnkerfi fiskveiða eins og það er útfært á Íslandi dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda að vissu marki þar sem stærð flotans og heildarsókn minnkar við innleiðingu
5) viðhalda og/eða auka stærð fiskistofnanna þar sem stærri fiskistofnar geta leitt til minni losunar á hvert tonn af afla,
6) að beita stjórntækjum hins opinbera sem búa til hagfellt ytra umhverfi til samdráttar í losun og á sama tíma þrýsta á að aðgerðaflokkar 1-5 skili árangri. Stjórntæki geta verið bæði boð og bönn eða hagræn stjórntæki, svo sem verðlagning kolefnis s.s. kolefnisskattar eða viðskiptakerfi með losunarheimildir og hvatar þar sem stjórnvöld veita ýmis konar ívilnanir s.s. skattaafslætti vegna fjárfestinga og nýsköpunar, sem leiða til samdráttar í losun gróðurhúsalofttegunda. 5
Enn eru ákveðnar tæknilegar hindranir til staðar í orkuskiptum hjá fiskiskipum, en til eru lausnir sem hægt er að ráðast í til skamms tíma, svo sem aukin íblöndun meðan frekari tækniþróun á sér stað.
Aðgerðir stjórnvalda
Breytingar hingað til í losun gróðurhúsalofttegunda frá fiskiskipum hafa að litlu leyti verið vegna loftslagstengdra aðgerða stjórnvalda. Hafa stjórnvöld lagt áherslu á tryggja rafvæðingu hafna og orkuskipti í ferjum ríkisins en minni áherslu á orkusparnað eða orkuskipti fiskiskipa.
Í aðgerðaáætlun eru að finna átta aðgerðir sem teljast í framkvæmd sem annars vegar eru sértækar og hins vegar þverlægar aðgerðir.
Samkvæmt greiningum Umhverfis- og orkustofnunar miðað við núgildandi aðgerðir mun samdráttur frá fiskiskipum verða 43% árið 2030 og 48% árið 2035, bæði miðað við 2005. Væntur árangur til ársins 2030 er talinn að mestu vera vegna aukinnar skilvirkni í orkunotkun og skyldu um 10% hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa. Ekki er ljóst hvernig gert er ráð fyrir auknum árangri til ársins 2035. Aðgerðir í sjávarútvegi hafa ekki verið skilgreindar sem forgangsaðgerðir á árunum 2025-2026.
Tafla 1. Aðgerðir í aðgerðaáætlun Ísands sem tengjast losun frá fiskiskipum og komnar eru í framkvæmd.
Samantekt
Losun frá sjávarútvegi er umtalsverður hluti af losun Íslands. Í ljósi þess að meðallíftími fiskiskipa er um 50 ár er orðið aðkallandi að auka nýtni orkugjafa og huga að orkuskiptum. Heildar samdráttur í losun frá fiskiskipum hefur verið umtalsverður síðan 1996 og samdráttur á aflaeiningu hefur átt sér stað síðan 2010. Drifkraftar breytinga í losun hingað til hafa verið tengdir fiskveiðistjórnun en ekki loftslagsaðgerðum. Orkuskipti hafa ekki hafist hjá fiskveiðiflotanum ef frá eru talin tilraunaverkefni á smáum skala. Til að ná enn frekari árangri í samdrætti í losun þurfa orkuskipti að eiga sér stað þar sem horft er til bæði skemmri og lengri tíma að auki við áframhaldandi aukningu í skilvirkni í eldsneytisnotkun fiskiskipa.
Heimildir
1 Daði Már Kristófersson o.fl., „Factors affecting greenhouse gas emissions in fisheries: evidence from Iceland’s demersal fisheries“, ICES Journal of Marine Science 78, tbl. 7 (2021): 2385–94, https://doi.org/10.1093/icesjms/fsab109.
2 Conor Byrne o.fl., „Fuel Intensity in Icelandic fisheries and opportunities to reduce emissions“, Marine Policy 127 (maí 2021): 104448, https://doi.org/10.1016/j.marpol.2021.104448.
3 DNV , Decarbonization study for the fishing fleet in Iceland, (mars 2023).
4 Garðar Örn Úlfarsson,, „Ný skip reynast ekki ávísun á orkusparnað“ Fiskifréttir, 8. September 2025.
5 OECD, Workshop Background Note: Mitigating the Impact of Fisheries on Climate Change (Paris: OECD, 2024), https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/topics/policy-issues/fisheries-and-aquaculture/workshop-background-note-mitigating-the-impact-of-fisheries-on-climate-change.pdf